Хронология: Ўтган июн ойида Қирғизистон жанубида нималар юз берганди?

Ўтган йили июн ойида Қирғизистон жанубида юз берган зўравонликларни ўрганган халқаро мустақил ҳайъат 3 май куни эълон қилган ҳисоботида ўша пайтдаги воқеалар силсиласини ҳам тиклашга муваффақ бўлган. Ҳайъат ҳисоботида келтирилган хронология Қирғизистон собиқ Президенти Қурмонбек Бакиев қудратдан четлатилган апрел ҳодисаларидан бошланиб, миллий низолар бошидан якунигича ва "тозалаш амалиётлари"олиб борилган ундан кейинги давр оралиғида кечган энг муҳим воқеаларни қамраб олган:

Июн воқеаларининг батафсил хронологияси

Июннинг биринчи ўн куни: Дастлабки келишмовчиликлар

124. Қирғизистон жанубида 2010 йилнинг апрел ойидан буён Ўзбек ва Қирғиз жамоаси орасида кузатилаётган танглик июннинг биринчи ҳафтасига келиб янада кучаяди. Айниқса, ёшлар орасида йўлкира ёки бензиннинг ҳақи каби арзимас сабаблар билан икки миллат вакиллари орасида ҳар хил тўқнашувлар келиб чиқади. Бу каби воқеалар бирданига бошланиб, тезда тарқалиб кетиши билан характерланади. Мазкур жанжаллар эса, миллатлар орасида ўзаро шубҳаю гумон ва қаҳру ғазабнинг юзага чиқишига хизмат қилади. Ҳар икки томондан ҳам катта сондаги кишиларни ўзига жалб этади. Аммо бу каби тўқнашувлар чоғида ўточар қуроллардан фойдаланилганининг далил-исботи йўқ.

125. Кун сайин можароларнинг суръати жадаллашиб, миқёси ҳам кенгайиб боради. Шундай тўқнашувлардан бири 9 июн куни тун ярмидан оққанда Ўш ғарбидаги Фарҳод чойхонасида келиб чиқади. Жанжал сабаб, бу ерга юзлаб ўзбеклар тўпланишади. 10 июн куни маҳаллий вақт билан тонгги соат 6 ларда Ўш тумани яқинидаги А-Бухорий масжиди ташқарисида ҳам можаро юз беради. Бу ерга ҳам ҳар икки миллатдан 500 га яқин - жаъми мингтача одам йиғилади. Соат эрталабки 9 ларга келиб, Масалиева ва Ўш туманининг бошқа кўчаларидаги дўконлар таланади. Ўттиз чоғли ўзбек ва йигирма нафарча қирғиз орасида яна жанжал келиб чиқади.

126. Юз бераётган воқеалар манзарасида вазиятни юмшатиш учун маҳаллий миқёсда муайян саъй-ҳаракатларга ҳам қўл урилади. Милиция ходимлари ёрдам сўраб, ўзбек жамоаси етакчиларига мурожаат этишади ва уларнинг кўмаги билан тўқнашувларни бостиришади. 6 ва 7 июн кунлари милиция ходимлари расман қайддан ўтказилган ов қуролларини аниқлаш учун Ўзбек маҳаллаларида текширув ўтказишади. Ана шу амалиёт ҳам ўзбеклар қурол-яроғ тўплаб қўйишганига оид асоссиз гап-сўзларнинг янада кучайишига хизмат қилган бўлиши мумкин.

10 июн.Ҳаммаси Олой меҳмонхонаси яқинидаги жанжалдан бошланади

127. 10 июн куни маҳаллий вақт билан соат кечки 10 лар атрофида Ўш марказидаги "24 Часа" қиморхонаси яқинида навбатдаги тўқнашув келиб чиқади. Худди ана шу жанжал ўзбеклар ва қирғизлар орасидаги чирсиллаб турган тангликнинг оловланиб кетишига сабаб бўлади. Сўнгги можаронинг аввалгиларидан фарқи ҳам шунда бўладики, милиция ходимлари уни тарқатиш ва оломонни назорат этишнинг уддасидан чиқишолмайди.

128. Ютилган ёки ютқазилган пул устидан келиб чиққан жанжал қарийб 30 дақиқа ичида Олой меҳмонхонаси ва Филармония атрофида ғалаёнларга сабаб бўлади. Бу ерга 1.500 тача ўзбек тўпланади. Улардан анчагинаси тошлар, ёғоч ва темир таёқлар билан қуролланиб олган бўлишади. Ўзбекларнинг сони ортиб бориши билан яқин-атрофда турган қирғизларнинг сафлари ҳам кенгайиб боради. Соат 11 ларга келиб, Ўзбекларнинг сони қарийб 3.000 тага етади. Ҳудуддаги турли милиция идораларидан бўлган ҳуқуқ-тартибот ходимларининг сони эса, бор-йўғи 20-30 тачани ташкил этган. Милиция ходимлари оломондагилар билан сўзлашишга уринишганида, улар тош отиш ва қирғизларга қарши сўзлар айтиш билан жавоб қайтаришади. Ҳуқуқ-тартибот ходимлари халойиқни тарқатиш учун ҳавога қарата ўқ узишади ва дубинкаларини ишга соладилар. Аммо уларда тартибсизликларни бостириш учун лозим бўлган махсус жиҳозлар бўлмайди ва сонлари ҳам озлик қилади. Оломон шаҳар милиция идорасига элтувчи йўлни тўсиб қўяди. Милиция ходимларидан бири яраланади. Уларнинг машиналарига ўт қўйилади. Қиморхона, Филармония биноси ва атрофдаги дўконлар ҳам ёқиб юборилади. Ярим тунда ҳудудга Ўш шаҳар милиция бошқармаси ходимлари, десантчилар бўлинмаси, тезкор кучлар ва Ички ишлар вазирлигининг қўшинлари сафарбар этилишади.

129. Шунда ҳам вазиятни назорат этишнинг имконсизлигини кўриб, тунги соат бирларга яқин аскарлар тушган ҳарбий зирҳли машиналар (БТРлар) ёрдамга чақирилади. Ўзбеклар улар билан бирга келган ўт учириш машинасининг ичкарига ўтишига йўл қўйишмайди. Хавфсизлик масъулларидан бирининг ҳозирлигида ўқ ҳам узилади. Сони янада кўпайиб бораётган ўзбекларни кўчалардан маҳаллаларга қайтариш учун қўшинлар ва ҳарбий зирҳли машиналар ишга солинади. Соат бирлар атрофида оломонни жиловлаш учун Навоий ва Масалиева кўчаларида ҳам шунга ўхшаш иккита амалиётга қўл урилади.

130. Аниқ нималар юз бергани борасида ҳар икки миллат вакилларининг гувоҳликлари бир-бирига зид. Ўзбеклар ўқ ўзларига қарата отилганини айтишади. Қирғизлар эса, ўт ҳавога очилганини урғулашади. Аммо ҳодисалар чоғида ўша ерда бўлган ўзбеклардан баъзи бирларига ўқ теккани аниқ.

Ётоқхонада жинсий зўравонликлар юз берган эмиш - миш-мишлар

131. Ўш Давлат Университетининг хотин-қизлар ётоқхонаси Олой меҳмонхонаси қаршисида, қиморхонага яқин ерда жойлашган. Ярим тунга яқин ўша ерда тўпланиб турган катта сондаги ўзбеклардан айримлари ётоқхонага қараб тош отишни бошлашади. Маҳаллий вақт билан соат тунгги бир ва иккилар оралиғида ётоқхонадаги талабалар Ўш шаҳар ҳокимининг тан қўриқчилари томонидан эвакуация этилишади ва ҳокимлик биносида бошқа туманда яшовчи ота-оналарига қўнғироқ қилишлари учун уларга қўл телефонлари ҳам бериб турилади.

132. Июн воқеалари хронологиясида ушбу ётоқхонанинг тутган алоҳида ўрни шундаки, гўёки айнан шу ерда ўзбеклар қирғиз талабаларидан айримларини жинсий зўрлашади ва ўлдиришади. Бу каби миш-миш эса, 11 июн куни эрта саҳарда Ўш шаҳри ва вилоятида яшин тезлигида тарқалади. Ҳаттоки, қўл телефонлари асрида ҳам бундайин тезкорликнинг ғайриодатий экани айтилади. Миш-мишлар шу қадар катта кучга ҳам эга бўладики, улар қирғизларнинг бундан кейинги хатти-ҳаракатларини белгилашда асосий фактор вазифасини ҳам бажаради. Июн воқеаларига ўхшаш ҳодисаларда ҳар хил гап-сўзларнинг қанчалик муҳим ўрин тутиши эса, биринчи марта кузатилаётган воқеилик эмас.

133. Халқаро мустақил тергов ҳайъати эса, ўз текширувлари давомида 10 июн куни тунда ёки 11 июн куни эрта тонгда қирғиз талабаларининг жинсий зўрланганликлари ёки ўлдирилганликларини исботловчи бирорта ҳам далил топа олмаганлигини қониқиш билан изҳор этади.

11 июн: Ярим тундан кун ярмигача

134. Зўравонликлар хавотирланарли даражада тезлик билан тарқалиб кетади. Халқаро мустақил тергов ҳайъатининг урғулашича, воқеа шоҳидларининг аксарияти шунчаки зўравонликлар эмас, уруш бўлса керак, деган хаёлда бўлишган. Маҳаллий вақт билан тунгги соат 2 ларда ноодатий равишда камида тўртта масжиддан азон айтилиб, одамлар эҳтиёт бўлишлари билан огоҳлантирилади. Маҳаллаларда машинада кетаётган ўзбеклар эса, "уруш бошланди," деб қичқириб ҳам ўтишади. Саноқсиз телефон қўнғироқлари орқали ҳам худди шундай мазмундаги хабарлар тарқатилади. Олой меҳмонхонаси яқинида юз берган можародан сўнг ўзбеклар ҳам, қирғизлар ҳам, ҳукумат ҳам қирғизлар маҳаллаларга ҳужум қилишса керак, деб ўйлашган.

Ҳукумат чораси

135. Ўшда юз берган ҳодисалардан хабар топгач, муваққат ҳукумат аъзолари Бишкекда учрашиб, тунгги соат 2:30 да фавқулодда ҳолат эълон қилишади. Тонг саҳар соат 4:30 да Ўш ҳокими халққа мурожаат билан чиқиб, уларни осойишталикка ундайди. Соат 6:30 га келиб, кечқурун соат 8:00 дан то эрталаб соат 6:00 гача комендантлик соати жорий этилади. Тонгги соат 7 лар атрофида Муваққат ҳукумат ҳайъати Бишкекдан Ўшга етиб келади. Ҳайъатга 50-70 чоғли махсус милиция зобитлари ҳамроҳлик қилишади. Ҳайъат таркибида Бекназаров (Хавфсизлик масалалари бўйича Муваққат Бош вазир муовини), Текебаев (Муваққат Бош вазир муовини), Фаттоҳов (Ўзбек лидерларидан), Алишер Собиров (Ўзбек лидерларидан), Қурсан Асанов (Ўш шаҳар милиция бошқармаси бошлиғи, кейинроқ Ўш шаҳар коменданти этиб тайинланган) ва Алимбеков (Ички ишлар вазири муовини, Ўш шаҳар ва вилояти коменданти) бўлади. Ҳайъат ҳокимият идорасида йўл олади.

136. Муваққат ҳукумат ҳайъати етиб келгандан сўнг, ҳоким ва Ўш шаҳар губернатори фавқулодда йиғин ўтказишади. Губернатор чекка қишлоқлардан келган минглаб қирғизлар аллақачон Фурқатда тўпланишгани ва яна кўплари шаҳар сарҳадларига кириб келаётганликларини айтади. Тушга яқин соат 11:00 ларда Муваққат ҳукуматнинг Қирғизистон жануби бўйича махсус вакили генерал Исаков етиб келгунга қадар вазиятга масъулиятни жаноб Бекназаров ўз зиммасига олади.

137. У вужудга келган инқирозни назорат этиш учун умумий бошқарувни ўз қўлига олади. Ўша куннинг ўзидаёқ тушдан кейин махсус штаблар ташкил этилади. Ўзбеклар учун эвакуация йўлларини яратиш масаласи муҳокама этилади. Кун давомида Ўшга қўшимча аскарлар сафарбар этилишади. Уларнинг умумий сони қарийб 2.000 га яқинлашиб қолади. Комендантлик соати кечки соат 6:00 дан эрталабки соат 6:00 гача қилиб узайтирилади.

Ўзбеклар ҳимояси

138. Тонг саҳар соат 3 ларга бориб, аксарият Ўзбек маҳаллалари тошлар ва дарахтлардан ясалган баррикадалар билан ўзларини тўсиб олишади. Наримондаги қишлоқлик ўзбеклар эса, Ўшни аэропорт ва пойтахт Бишкек билан боғловчи марказий йўлни тўсиб қўйишади. Ички ишлар вазири муовини, Ўш шаҳар ва вилоят коменданти Алимбеков ёмон ниятда бўлганларнинг киролмасликлари учун маҳаллаларни ёпиб қўйишга буйруқ беради.

Қирғизлар сафарбарлиги

139. 11 июн куни деярли худди шу соатларда икки нуқтада катта сондаги қирғизлар тўплана бошлашади: Ғарбда, Усмонова ва Подгорная кўчаси кесишган чорраҳада юзлаб маҳаллий қирғизлар йиғилишади. Кун ярмига бормай, Боткент вилоятининг Лайлак, Қадамжой ва Қизилқия, Ўш вилоятининг Новқат ва Аравон минтақаларидан келганлари ҳисобига уларнинг сони қарийб 5.000 га етади. Шарқда, Ўш шаҳрига кираверишда жойлашган Фурқат қишлоғида ҳам эрта тонгда юзлаб маҳаллий қирғизлар тўпланишади. Бу ерда ҳам Мади, Гулча, Чон-Олой ва Қора-Кулжа қишлоқларидан келган қирғизлар ҳисобига уларнинг сони тушга бормай бир неча минг кишини ташкил этади.

140. Ўшанда Ўш шаҳрига чекка ҳудудлардан келган кўплаб қирғизлар халқаро мустақил тергов ҳайъатига қўл телефонлари орқали ётоқхонага қилинган ҳужумдан огоҳ этилганликлари ва номус ҳаққи шундай йўл тутишга қарор қилганликларини айтишган. Бошқаларига кўра эса, шаҳарда яшайдиган яқинларининг тақдиридан хавотирда бўлишган.

141. Вилоят масъуллари чекка қишлоқлардан катта сонда оқиб келаётган қирғизлар хавфини тўлиқ англаб етишган. Ўш вилоят губернаторининг халқаро мустақил тергов ҳайъатига айтишича, қирғизлар сафарбарлигининг олдини олиш учун барча туман ҳокимларини йўлларни тўсиб қўйишга чақирган. Аммо шаҳарга кириб келишга муваффақ бўлган қирғизлар ва губернаторнинг даъватига амалда қулоқ тутган ҳокимларнинг сонига қаралса, йўлларга қўйилган тўсиқлар самарасиз бўлган. Уларга, балки, оломоннинг йўлини тўсишдан кўра, хавфни ўзларидан узоқроққа аритиш осонроқ бўлгандир. Фақат Ўзган мисоли бундан мустасно. 11 июн куни бу ерда қирғизлар катта сонда тўплана олишмайди. Бу ерга йиғилган Қора-Кулжалик эркакларнинг сони фақат 12 июнга келиб кескин ортиб кетади.

142. Ўш вилоят губернаторига қарамайдиган ҳудудларда эса, қирғизларнинг шаҳарга кириб келишларининг олдини олиш учун жиддий саъй-ҳаракатларга қўл урилмайди. Кейинроқ Олой тумани ҳокими Фурқат қишлоғида йиғилган маҳаллий қирғизларни тарқатишга уринади, аммо саъй-ҳаракатлари бесамар кетади. Олой ва Чон-Олойда қирғизлар чегара қўриқчиларининг қурол-яроғларини ҳам тортиб олишади. Улар ҳаракатланишлари учун юк машиналарини ҳам қўлга киритишади.

143. 12 июн куни БТР лар шаҳар бўйлаб тарқатилмасдан, губернаторлик идорасининг рўпарасидаги майдонга жойлаштирилади. Зўравонликларнинг иккинчи куни ҳам чекка қишлоқлардан келган қирғизларнинг ҳеч бир қаршиликсиз шаҳарга кириб келишлари давом этади.

Давомий зўравонликлар

144. Катта сондаги Ўзбеклар ва Қирғизларнинг мавқелари аёнлашиб бораркан, шаҳарнинг турли бурчакларида кичикроқ гуруҳлар орасида тўқнашувлар келиб чиқади. Касалхона қайдномаларига қаралса, тунги соат иккилардан бошлаб ўқдан яраланганлар олиб келина бошланган. Барча туманлардан бўлган саноқсиз шоҳидлар халқаро мустақил тергов ҳайъатига тун давомида отишмалар, бақир-чақир, айниқса, миллий мазмундаги ҳақоратларни эшитишгани, ёнаётган бинолардан чиқаётган тутунга ҳам кўзлари тушганини айтишган. Эртаси куни тонг саҳардан бошлаб, ўзбек аёллари болалари билан бирга шаҳарни ташлаб, Ўзбекистонга ўтишга ҳаракат қилишади. Маҳаллаларга қарши уюштирилган ҳужумлар ортидан эса, кун охирига бориб уларнинг сони янада кўпайиб кетади.

145. Ўша куни ярим тундан бошлаб қирғиз эркаклари Ўш туманидаги ўзбекларга қарашли биноларни талаб, уларга ўт қўйишни бошлашади. "Космонавт" майдонида 60-80 чоғли қирғиз ўша ерда турган 10-15 нафар ўзбекка қараб ўточар қуроллардан ўқ узади. Майдонга яқин ерда турган бошқа бир гуруҳ ўзбеклар эса, ўша атрофдан ўтиб кетаётган қирғизларни калтаклашади. Маҳаллий вақт тунгги соат бирлар атрофида Ак-Буурада ўзбеклар бир қирғиз эркагини ўласи қилиб калтаклашади. Соат иккиларда Шайит Тепа маҳалласидаги баррикадаларда турган ўзбеклар ҳам ўтаётган машиналарни тўхтатиб, ичидаги қирғизларни дўппослашади. Худди ўша пайтда Черёмушки кўчасида бир гуруҳ қирғизлар ўзбеклар билан жанжал қўзғашга ҳаракат қилишади. Тонг саҳар соат 4 лар атрофида 200 га яқин қирғиз ёшлари Фрунзе бозори ёнида тўпланишади. Улар бу ерда маҳаллалардан чиқиб келган элликка яқин ўзбек билан тўқнашишади. Бир гуруҳ қирғиз яна ўзбекларга тегишли биноларни талаб, уларга ўт қўйишади. Бамдод намози пайтига келиб, катта сондаги қирғизлар Ўш туманидаги "Хосият" тиббиёт маркази яқинида йиғилашади.

146. Халқаро мустақил тергов ҳайъатининг урғулашича, 10 ва 11 июн куни тунда ва тонг саҳарда юз берган ҳамда бунинг ортидан кузатилган зўравонликлар тўлқини икки хил характерга эга. Биринчидан, улар шубҳасиз авантюристик жиноят тусини ташиган. Яъни, талончилик, ўт қўйиш, тан жароҳати етказиш, жинсий зўравонлик ва ҳатто, қотиллик ҳолларининг айримлари ҳам вазиятдан фойдаланиб қолиш ҳаракати бўлган. Бошқа зўравонликларнинг яққол бир-бирини такрорловчи кўринишларга эга экани эса, уларнинг аввалдан режаланганига далолат қилади. 11 июн куни эрталаб Ўзбек маҳаллаларига ҳарбий зирҳли уловлар ва қуролланиб олган қирғизлар томонидан уюштирилган ҳужумлар ҳамда бунинг ортидан фақат ўзбекларга тегишли уй-жойу биноларга ўт қўйилиши ҳоллари шулар жумласидандир.

147. Халқаро мустақил тергов ҳайъати ҳанузгача Ўшдаги айрим биноларда уларнинг қайси миллатга тегишли эканини кўрсатувчи - ЎЗ, КГ ва РУССКИЕ, деган ёзувларни кўриш мумкинлигига эътибор қаратади. Июн воқеалари ортидан халқаро ва маҳаллий миқёсда ҳам ушбу ёзувларнинг нимани англатиши турли хил талқинларга сабаб бўлиб келади. Ҳайъатга кўра, улар ҳам ҳимоя ва ҳам тажовузкорлик маънисини ташиган. Ўзбеклар "сарт," деб аталганига ўхшаш миллий мазмундаги бошқа ҳақоратлар эса, яққол тажовузкорона руҳда бўлган, дейди ҳайъат.

11 июн: Маҳаллаларга қарши ҳужумлар

148. Тонг ёришишидан қисқа вақт ўтмай, Ўзбек маҳаллаларига қарши ҳужумлар уюштирилади. Лекин аниқ йўналтирилган зўравонликлар кун ярмидан бошланади. Мазкур ҳужумлар бир-бирини такрорловчи яққол белгилари билан ажралиб туради: Биринчидан, зирҳли ҳарбий уловлар ёрдамида баррикадар олиб ташланади. Аксарият ҳолларда ушбу ҳаракатларни яқин-атрофдаги кўпқаватли бинода ўрнашиб олган эркак ёки аёл мерган ўт очиб, дастаклаб туради. Иккинчи босқичда қуролланган эркаклар ва зирҳли ҳарбий машиналар маҳаллага кириб боришади. Шундан сўнг талончиликлар бошланади ва уй-жойларга ўт қўйилади. Айрим ҳолларда талончиликлар гуруҳ-гуруҳ аёллар билан мувофиқликда олиб борилади. Одамларнинг ташмаланган мол-мулклари уюм-уюм қилиб, махсус машиналарда олиб кетилади. Ўтни ўчириш ёки қочиб чиқишга уринган кўплаб ўзбеклар ўз ҳовлиларида калтакланишади ва ё ўлдирилишади. Ўзбек аёллари ва қизларидан айримлари зўравон жинсий ҳужумларга дучор бўлишади. Воқеа шоҳидларининг изчил равишда урғулашларича, зирҳли ҳарбий машинада эканликлари ёки йўқлигидан қатъиназар, ҳужумчилардан айримлари камуфляжда, бошқалари эса, фуқаровий либосда бўлишган.

149. Ўзбек маҳаллаларига қарши қилинган ҳужумларни тасвирлаш билан бирга, халқаро мустақил тергов ҳайъати воқеалар пайтида ўзбеклар томонидан бирор бир зўравонлик содир этилмади, деган қатъий хулосада ҳам эмас. Ўзбекларнинг ҳам ўточар қуроллардан фойдаланишгани, қирғизларни калтаклашгани, ўлдиришгани ва гаровга олишгани ҳолларини инкор этиб бўлмайди. Ҳайъатнинг айтишича, камида 5 нафар қирғиз аёлининг ўзбек эркаклари томонидан жинсий зўрланганликларига оид далилларга эгадир. Лекин, уларнинг урғулашларича, ўзбеклар томонидан қўл урилган зўравонликлар қирғизлар томонидан маҳаллаларга қилинган ҳужумлар каби изчил тартибга эга бўлмаган.

150. Юз берган ҳодисаларни мавжуд далилларга солиштириб кўриш ортидан, халқаро мустақил тергов ҳайъати ҳужумларда маълум маънода ҳарбийларнинг иштироки бўлганини ҳам тахмин этади. Бу каби гумонларга ҳарбий либосда бўлган кишилар тушган ҳарбий зирҳли уловларнинг маҳорат билан бошқарилгани, ҳарбийларнинг қанчалик осонлик билан бронетранспортёрлар, қурол-яроғ ва ўқ-дориларни олдириб қўйишгани, ҳужумлардаги такрорийлик ва тартиб, муайян мавзе, одамлар ва биноларни ҳужумга тутишнинг режаланганига оид далиллар замин яратган. Бу каби интизом ва тартиб бирпасда ғалаён қилган оломоннинг одатий хатти-ҳаракатларига мос эмас, дейди ҳайъат.

151. Ўш марказидаги Фрунзе бозорида икки соат илгари бошланган ўт қўйиш ва талончиликлар эрталабки соат 6 ларга келиб ҳам давом этади. Қирғиз жамоасининг оқсоқоллари ёшроқ ҳужумчиларни тўхтатишга уринишади, аммо уларнинг саъй-ҳаракатлари иш бермайди. Бироз кейин ортидан 200 га яқин қирғиз эргашган ҳарбий зирҳли машина бостириб келган пайтда эса, улар бошқа бир қирғиз эркагининг кўмаги билан маҳалла ҳимоясига туришади. Икки ўртада зўравон тўқнашувлар келиб чиқади. Аммо ҳужумчилар маҳаллага киришга муваффақ бўлишмайди. Ҳарбий зирҳли улов билан унга эргашган катта сондаги қирғизлар кечқурун соат 8 ларгача Фрунзе бозори яқинида қолишади.

152. Ўзбеклар ва қирғизларнинг қанчалик ёнма-ён яшашлари назарда тутилганда, Қорасув минтақасида жойлашган Фурқат тумани муҳим аҳамият касб этган. Юқорида ҳам айтиб ўтилганидек, тун бўйи Фурқатдаги айланма йўлда минглаб қирғизлар тўпланишганди. Бу ерга яқин ерда катта сондаги ўзбеклар ҳам йиғилишганди. Бу босқичда икки гуруҳ фақат ўзаро ҳақорат ва бир-бирларига қарши тош отишлар билан чекланишган, холос. Аммо ўша куни эрталаб, яъни орадан бироз вақт ўтгач, ўзбеклар қирғизларни айланма йўл ёқасидаги қирғизлар яшайдиган мавзеларга чекинишга мажбур қилишади. Ҳодисада қирғизлардан айримлари ўлдирилади, бошқаларига тан жароҳати етказилади. Қирғиз аёллари болаларини олиб, уй-жойларини ташлаб чиқишни бошлашади.

153. Эрта тонгда 3 та БТРни Ўш шаҳридан вилоят чеккасига олиб бориш буйруғини олган аскарлар ҳарбий зирҳли уловлари билан билан бирга барча қурол-яроғлари, ўқ-дорилари ва ҳарбий либосларини Фурқат туманида тўпланиб турган қирғизларга олдириб қўйишади. Бой берилган қурол-яроғлар орасида SVD 7.62mm калибрли мерганлар милтиғи ва ўқ-дориси ҳам бўлган. Соат эрталабки 6 ларда қирғизлар Фурқат айланма йўлида турган Қорасув милицияси ходимларининг 12 дона ярим-автомат қуролларини қўлга киритишга ҳам муваффақ бўлишади.

154. Соат 6:30 ларга келиб, маҳаллий кенгаш аъзоси Асқар Шокиров қишлоқ кенгаши раиси муовини билан бирга Фурқат туманидаги айланма йўлда тўпланиб турган қирғизлар ва ўзбекларни яраштиришга уриниб кўришади. Аммо икковлоннинг уринишлари самара бермайди. Ўзбеклар ичидан отилган ўқ тегиб, у ҳаётдан кўз юмади. Тушга яқин Фурқат туманига вертолётда учиб келган жаноб Исаков ва муваққат ҳукумат бошқа аъзоларининг ҳам улар билан музокаралар олиб бориш ҳаракатлари бесамар якунланади.

155. Тушга яқин соат 11 ларда Қирғизистон байроқларини кўтариб олган 300 га яқин қирғиз Памирская-Монуева кўчасидаги ўзбекларнинг уй-жойларига ҳужум қилишади. Улар фақат таёқ ва тошлар билан қуролланиб олган бўлишади. Маҳаллий касалхонада баррикада ясаб олган ўзбеклар уларнинг ҳужумларини қайтаришади. Тушга яқин БТР ва бошқа машиналар етиб келади. Уларнинг ичидан автоматлар олиниб, камуфляж ва фуқаровий кийимда турган қирғизларга тарқатилади. Баррикадага қайта ҳужум қилинади ва олиб ташланади. Ўта юқори тезликда учган ўқлардан қолган излар уларнинг фақат бир томондан - ҳужум қилган қирғизлар томонидан отилганини кўрсатади. Қуролли эркаклар ўраб олган БТР маҳаллага бостириб киради. Уларнинг ортидан уй-жойлар ўт ичида қолади. Кўплаб ўзбеклар ўлдирилади: уларни отиб ташлашади ёки тириклайин ёқиб юборишади. Ҳужумда маҳаллага киришга яқин ерда жойлашган (500 метрча узоқликда) кўпқаватли бино томига ўрнашиб олган мерган ҳам иштирок этади. Маҳаллани мерган милтиғидан нишонга олиш қулай бўлган ва шундоқ кафтдек кўриниб турган. Бинодаги ўқ изларини ўрганган ҳайъат ҳам уларнинг мерган милтиғидан отилганини аниқлаган. Кечқурун соат 7:30 да олтитача юк машинасида яна катта сондаги қуролли қирғизлар бу ерга етиб келишади. Яна Памирская-Монуева кўчасидаги кўплаб турар-жойларга ўт қўйилади. Зўравонликлар қарийб соат 8 гача давом этади.

156. Маҳаллий касалхона атрофидаги ҳужумлар авжига чиқиб борар экан, 200 га яқин қирғиздан иборат бошқа бир гуруҳ БТР ҳамроҳлигида Фурқатдан Ўнадирга қараб йўлга тушишади. Улар йўл-йўлакай кўзлари тушган уй-жойларга ўт қўйиб боришади. Етиб борган манзилларида 100 га яқин ўзбекка ҳужум қилишади.

157. Черёмушкида илк ҳужум эрталабки соат 10 лар атрофида кузатилади. Аммо таёқлар, пичоқлар ва ов милтиқлари билан қуролланиб олган 200-300 чоғли ёш қирғизларнинг ҳужумлари даф этилади. Ҳужумдан бир соатча ўтиб, вазиятнинг сал тинчиши айрим ўзбек аёлларининг қизлари ва болаларини олиб, чегара қишлоқларига чиқиб кетишларига имкон беради. Туш пайтига келиб эса, бир неча минг сондаги қирғизлар ғарбий айланма йўл орқали Черёмушкига кириб келишади. Улардан аксарияти "Киргизия" кинотеатри атрофида тўпланишади. Қирғизларга номаълум шахслар томонидан қурол-яроғ тарқатилади ва улардан қандай фойдаланиш йўл-йўриқлари ҳам ўргатилади. Гуруҳнинг бир қисми бу ерда ташкил этилган баррикадани бузиб ўтиб, Ўзбек маҳалласига ўтишга ҳаракат қилишади. Аммо уринишлари самара бермайди. Зўравонлик ва отишмалар одамларнинг ўлими ва тан жароҳати олишлари билан якунланади. Бироқ баррикада омон қолади. Ак-Буура милиция идорасидан 20 чоғли ҳуқуқ-тартибот ходимларининг ҳозирликларига қарамай, улар ҳужумчиларни назорат эта олишмайди.

158. Соат тушки 1:30 лар атрофида минглаб қирғизлар БТР ёрдамида яна ҳужумга ўтишади. Бу гал улар баррикадани бузишга муваффақ бўлишади. БТР ўзбекларга тегишли ҳовлиларнинг эшикларини янчиб ўтиб, маҳаллага кириб бораверади. Унга қуролли эркаклар ҳамроҳлик қилишади. Кўплаб ўзбеклар калтакланади ёки отиб ўлдирилади. Аёллардан айримларини жинсий зўрлашади, бошқалари эса, гуруҳ бўлиб амалга оширилган жинсий зўравонликларрнинг қурбонига айланишади. Қуролли қирғизлар ҳовлиларга кириб келиб, қимматга арзигулик нарсаларни ўзлари билан олиб кетишади. Айрим одамларни гаровга ҳам олишади. Қирғиз эркаклари орасида бўлган баъзи бир аёллари ҳам талончилик ва гаровгирликларда қатнашишади.

159. Ҳужумчилар ҳовлиларга ўт қўйишни бошлашади. Кечқурунги соат 7 ларга бориб, ҳовлиларнинг қарийб 75 фоизи вайрон этилади. Етти жондан иборат бир оила эса, уйининг ертўласида бутунлай ёниб кетади. Соат 8 ларда ҳужумчилар қайтиб кетишади.

Навоий кўчаси

160. Эрталаб соат 10 да Черёмушки маҳалласидагилар ўзларини қандай қилиб ҳимоя қилишга муваффақ бўлганликларига оид хабар қисқа вақт ўтмай Навоий кўчасидагиларга ҳам етиб келади. Таёқлар, тошлар, рогаткалар ва эҳтимолки, ов милтиғи билан қуролланиб олган 30-40 нафарча ўзбек Черёмушки маҳалласига етиб бориш учун Навоий ва Айтиев кўчалари кесишган чорраҳага қараб йўлга тушишади. Айланма йўлда улар БТР ва айримлари автоматлар билан қуролланиб олган 100 чоғли қирғизга тўқнаш келишади. БТР устида ҳам қўлларида автоматлари бор тўрт кишининг бўлгани айтилади. Икки гуруҳ тўқнашишади. Натижада кўплаб кишилар қурбон бўлишади ва тан жароҳати оладилар.

161. Черёмушкида юз берган сўнгги зўравонликларни эшитиб, соат тушки 1:45 лардан бошлаб Навоий кўчасидан катта сондаги аёллар ва болалар чегарадаги Сураташ қишлоғи орқали Ўзбекистонга ўтишни бошлашади.

162. Юқорида ҳам айтиб ўтилганидек, тонгги соат 3 лар атрофида Наримондан аэропортга элтуви йўл тўсиб қўйилади. Кундузи 250 га яқин ўзбек Наримон қишлоғи марказига тўпланишади. Аскарлар ҳамроҳлигидаги БТР қишлоққа ҳеч бир зўравонликсиз кириб келади. Текширув ишлари олиб борилгач, БТРдагилар чиқиб кетишади. Кун давомида Наримон орқали чегарадаги қишлоқлар ва у ердан Ўзбекистонга эвакуация йўллари ташкил этилади.

163. Соат тушки 2 лар атрофида аэропортга элтувчи йўлни очиб, нефть цистерналаридан фойдаланишга имкон беришларини сўраб, қишлоққа комендант Асанов келади. Ўзбеклар аэропорт йўлини очишга рози бўлишади, аммо Наримонга ҳужум қилинса, нефть цистерналарини портлатиб юбориш билан таҳдид қилишади. 2 та БТР ҳамроҳлик қилган махсус юк машинаси ёқилғи юклаб олади.

Олой меҳмонхонаси жойлашган ҳудуд

164. Соат тушки 1 лардан кечки 8 ларга қадар бир гуруҳ қирғизлар Ленин кўчасидаги Тешик-Тош маҳалласига ҳужум қилишга уринишади. Ўзбекларнинг ҳимояси иш бериб, ҳужумчилар маҳаллага киришолмайди.

165. Соат кечки 8 лар атрофида милтиқлар, тўппончалар, ёғоч ва темир таёқлар билан қуролланиб олган 800 га яқин ўзбек Масалиева кўчасида тўпланиб турган бир гуруҳ қирғизларга яқинлашиб келишади. Худди шу пайтда ҳудудга етиб келган БТР ва 25 чоғли аскар ўзбекларни маҳаллага сиқиб боришади. Аскарлар аввалига огоҳлантириш мазмунида ҳавога, кейин ўзбекларнинг ўзларига қарата ўқ узишади. Қирғизлардан иборат оломон Масалиева кўчасидаги уй-жойларни ва кийим-кечак бозорини вайрон этади. "Хосият" тиббиёт маркази яқинида тўпланиб турганлари эса, тош отишни бошлашади. Ўша ерда ҳозир бўлган махсус кучлар аралашмай, бир четда кузатиб туришади. Тиббиёт маркази ва бошқа биноларга ўт қўйилганда, улар ўт ўчирувчи машиналарнинг ёнғинни жиловлашларига йўл қўйишмайди.

166. Тушга яқин БТР ва қуролланган 200-300 чоғли қирғиз кийим-кечак бозори яқинидаги "Ал-Ҳаким" касалхонаси ёнида ясалган баррикадага ҳужум қилишади. Ҳужум аввалида уларга шу атрофда жойлашган кўпқаватли бинода ўрнашиб олган мерган ҳам ёрдам беради. БТР маҳалланинг марказигача кириб боради, кейин қайтиб кетади. Маҳалладаги ҳовли-жойлар ёқиб юборилади, кўплаб кишилар ўлдирилади. Аёллар гуруҳ бўлиб амалга оширилган жинсий зўравонликларнинг қурбонига айланишади. Хотин-қизлар ва болаларни хавфсиз ерга қўйиб, ортга қайтган ўзбек эркаклари эса БТРда бўлган ҳарбий кийимдаги одамлар томонидан ўққа тутилишади.

12 июн: Маҳалларга қарши такрорий ҳужумлар

167. Тонг отиши билан ўзбек маҳалларига қарши ҳужумлар қайта бошланган эса-да, ўша кунги воқеаларнинг йўналиши бир қанча ташқи омиллар таъсири остида ривожланади. Тушдан кейин Ўзбекистон ҳарбийлари аралашармиш, деган гап-сўзлар тарқалади. Бунга жавобан генерал Исаков ва Алимбековлар милиция ва Ички ишлар вазирлиги қўшинларига ўз идораларини ҳимоя этиш буйруғини беришади. Миш-мишлар кучайиб бориши билан қирғизлар маҳаллалардан чиқиб кетишни бошлашади. Бундан ташқари, муваққат ҳукумат номидан мамлакатдаги икки йирик телекоммуникация ширкати томонидан йўлланган бирдамликка чақирувчи SMS лар ҳам, балки, вазиятнинг бироз тинчишига ёрдам бергандир. Кун давомида муваққат президент Роза Ўтинбоева халқаро ёрдам сўраб мурожаат қилади. Россиядан ўз қўшинларини киритишини сўрайди. Афтидан, бунга жавобан, кўплаб ўзбеклар томлар ва йўлларга "SOS" (оғир вазиятда қўлланилувчи ва халқаро миқёсда тан олинган сигнал), деб ёзиб, ёрдам кутишади. Халқаро мустақил тергов ҳайъатининг айтишича, улар ҳаводан фавқулодда кўмакка кўз тиккан бўлишлари мумкин.

168. Шомги соат 6 лардан бошлаб Мажримтол кўчаси ёнидаги Эски Автобус Бекати ташқарисида катта сондаги қирғизлар йиғила бошлашади. Соат 7 лар атрофида 2 та БТР ўзбекларнинг баррикадасини бузиб ўтиб, маҳаллага кириб боради ва йўл-йўлакай уйларнинг эшикларини ҳам вайрон этиб кетаверади. БТРларнинг ортидан қирғизлар эргашишади. Бу ердаги ҳовлилар ҳам ташмаланиб, ёқиб юборилади.

169. Турон микрорайонидаги ўзбеклар машиналар ва яроқсиз БТРлардан ясалган баррикада ёрдамида ўз маҳаллаларини қирғизларнинг ҳужумидан муваффақиятли ҳимоя этишади.

170. Катта сондаги қирғизлар тунда ҳам Фурқат туманини тарк этишмайди. Улар тунни уйлардан ташмалаб чиққан кўрпа-тўшакларда очиқ ҳавода ўтказишади. Маҳаллий қирғизлар эса, уларнинг қоринларини тўйдиришади. Соат тонгги 5 лар атрофида бир гуруҳ қирғизлар Масалиева кўчасига қайтишади. У ердаги ўзбекларга тегишли дўкон, қаҳвахона ва ресторанларга ўт қўйишади. Кейин жанубга, Памирская-Монуева кўчаси бўйлаб маҳаллий касалхонага қараб йўлга тушишади. Памирская-Монуева кўчаси орқали шимолга қараб йўлга тушган иккинчи гуруҳ шифохона олдида биринчи гуруҳ билан қўшилади. Кейин улар биргалашиб ўзбеклар яшовчи маҳаллага бостириб киришади. Ўзбеклар қурган баррикадани олиб ташлаш учун яна БТРдан фойдаланилади. Зўравонликлар кеч соат 8 ларга қадар давом этади.

171. Бошқа бир гуруҳ қирғизлар эса, Ўнадирга қараб йўлга тушишади. Етиб боришгач, уларга машинадан милтиқ ва ярим автомат қуроллар тарқатилади. Улар ўз йўлларида учраган ўзбекларни ўлдиришади. Қолганлари ўз маҳаллаларига қайтишга мажбур бўлишади. Аммо улар ён-атрофдан ўтган машиналарни ўққа тутишади. Ўзбеклар ясаган баррикадани бузиб ўтиш учун бу ерда ҳам БТР ишга солинади, аммо у чуқурга тушиб кетади. Лекин, шунга қарамай, қирғизлар маҳаллага киришга муваффақ бўлишади. Катта сондаги уйларга ўт қўйилади ва кўплаб одамлар ўлдирилади.

172. Эрталабки соат 8 гача маҳалла талончилик ва ўт қўйишларнинг иккинчи тўлқинига саҳна бўлади. Тонгги соатларда ўзбеклар эмас, маҳаллий қирғизлар БТРлар кўмагида хавфсиз ерга кўчирилади. Ўзбекистон ҳарбийлари аралашармиш, деган гап-сўзлар кучайиши ортидан, тушдан кейин соат 3 лар атрофида қирғизлар ортга қайтишни бошлашади.

Навоий кўчаси

173. Навоий кўчаси орқасидаги маҳаллалар баррикадалар билан тўсиб олинади. Аммо кўчанинг ўзини ёпиб қўйиш имконсиз бўлади. Эрталаб соат 8 дан тушки соат 1 гача Навоий кўчасидан Жомий масжидига кетишдаги барча уйлар вайрон этилади. Ҳужум Навоий ва Айтиев кўчалари кесишган чорраҳадаги айланма йўлдан бошланади. Бу ер катта сондаги қирғизлар тўпланган иккита нуқтадан бири бўлган. Дастлаб 500 нафарча қирғиздан иборат гуруҳнинг ҳужуми айланма йўл яқинида жойлашган ҳарбий идорадагилар томонидан қайтарилади. Орадан бир соатча ўтиб, 1.000 га яқин қирғиз БТР билан бирга ортга қайтишади. Ёппасига талончиликлар, қотилликлар ва ўт қўйишлар бошланади. Одамлар гаровга олинади. Кўплаб воқеа шоҳидларининг айтишларича, айниқса, Жомий масжиди яқинида мерганларнинг ҳужуми ҳам кузатилган. Шоҳидларга кўра, мерганлар қирғизлар ёки БТРларга қарши ўт очишмаган.

174. Бу ердаги ўзбеклар тонгда ҳам қирғизларнинг ҳужумини қайтариш учун нефть цистернасини портлатиб юборишларини айтиб, таҳдид қилишда давом этишади. Соат 10 ларга келиб, БТР маҳаллий маъмурият жойлашган Нурдор, Жим ва Жийдалик қишлоқларига киришга уриниб кўради. Бу ерда ҳам ўзбеклар ўлдирилади.

Олой меҳмонхонаси

175. Соат эрталабки 6 ларга келиб, Тешик-Тош маҳалласида яна отишмалар бошланади. Орадан икки соатча ўтиб, ҳужумлар ҳақиқий тус олади. БТР баррикадани бузиб ўтади, кўчаларда автоматлардан ўт очилади. Унга камуфляж ва оддий фуқаровий кийимда бўлган қирғизлар эргашишади. Ҳужумлар Шайит Тепа масжиди яқинидаги маҳаллага кўчади. Одамлар ўлдирилади ва ёқиб юборилади. Орадан қисқа вақт ўтмай, қирғизлар БТР билан бирга Шайит Тепа маҳалласидаги бошқа баррикадаларни бузишга уриниб кўришади. Баррикадани назорат этиб турган ўзбеклар қарши ўт очиш билан жавоб қайтаришади. Улардан бири самосвални орқага қараб ҳайдаб, БТРни кўтариб ташлайди. БТР ўзини ўнглаб олаётган пайтда бир қанча қирғиз ҳаётдан кўз юмади. Қирғизлар БТР билан бирга орқага чекинишади.

176. Эрталабки соат 10 ларда Тешик-Тош ва Шайит Тепага Боткендан милиция бўлинмаси етиб келади. Улар ўт очмаслик ҳақида оғзаки буйруқ олганликлари боис, умуман ҳеч нарсага аралашишмайди.

177. Эрта тонгда БТРда бўлган ҳарбий либосдаги одамлар кўчадаги ўзбекларга қарши ўт очиб, уларни ўлдиришади. Ҳали тушга етмай, қирғизлар Café Nostalgie қаҳвахонасида ўзларининг штабларини ташкил этишади. Бу ер июн воқеалари жараёнида ўта ном чиқарган маконга айланади. Кўплаб шоҳидликлардан аён бўлишича, қирғизларнинг штабларига ўзбеклар олиб келинган, гаровда ушлаб турилган ва калтакланган. Бошқаларига кўра, бу ерда аёллару қизларнинг номусларига тегилган ва улар жинсий таҳқирланишган.

12 июн: Жалол-Ободдаги акс-садо

178. 12 июнда комендантлик соати жорий этилиши билан Ўшдаги танглик юмшай бошлайди. Аммо кун давомида Жалол-Ободда танглик кучая боради. Тун ярмига келиб, муваққат ҳукумат ўточар қуроллардан фойдаланишга изн беради.

179. Халқаро мустақил тергов ҳайъатининг фикр қилишича, Жалол-Ободдаги зўравонликлар Ўшдаги ҳодисаларга акс-садо ўлароқ келиб чиққан. Аммо Ўш воқеалари муайян маънода аввалдан режаланганлик ва ташкиллаштирилганлик нуқсига эга бўлса, Жалол-Ободдаги зўравонликлар кўпроқ қуролли безорилик бўлган, дейди ҳайъат.

180. Ўшдаги зўравонликларга оид хабар Жалол-Ободга 11 июн куни етиб келади. Бунинг ортидан вилоят милиция бошқармаси бошлиғи туман ва жамоа етакчилари билан бирга вазиятни муҳокама этади. Ўзбеклар ўз маҳаллаларини баррикадалар билан тўсиб олишга киришишади. Қирғизлар Ипподромда тўплана бошлайдилар. Баъзи бир қишлоқлардаги ғалаёнлар талончилик ва ўт қўйишлар билан якунланади.

181. 12 июн куни Сузоқдаги баррикадада турган ўзбеклар яқин-атрофдан ўтиб кетаётган машиналарни тўхтатиб, уларга ўт қўйишади. Машинада бўлган қирғизларни ўлдиришади. Бозор Қўрғондаги аксарият аёллар ва болалар эвакуация этилишади. Ўзбеклар милициянинг киришига изн беришмайди. Бунинг ўрнига ўзлари назорат нуқталарини ташкил этиб, ўтиб, қайтаётган машиналарни текширишади. Кербенда бир гуруҳ қирғизлар туман маъмуриятидан Ўшга етиб олиш учун транспорт воситаси беришларини талаб этишади. Талаблари рад этилгач, улар маҳаллий ўзбекларнинг тижоратларига ҳужум қилишади. Чекка қишлоқлардан қирғизларнинг Жалол-Ободга оқиб келишлари кучаяди. Уларнинг ҳисобига Ипподромдаги қирғизларнинг сони ортади. Бошқаларнинг Жалол-Ободни тарк этишга уринишлари оқибатида йўлларда машиналар тиқилиб кетади. Бозор ёпилади. Тушдан кейин соат 3 лар атрофида 500 нафарча қирғиз Жалол-Ободдаги ҳарбий жамлоқни босиб олиб, у ердаги қурол-яроғларни қўлга киритмоқчи бўлишади. Уларнинг ҳужуми қайтарилади. Бироқ Ички ишлар вазирлигининг қўшинлари постни ташлаб кетишади. Сўнгроқ, қирғизлар жамлоқдаги қурол-яроғ, ҳарбий формалар ва БТРни қўлга киритишади.

182. Мингтача қирғиз БТР ҳамроҳлигида Жалол-Обод маркази ва ўзбеклар тўпланиб турган Қирғиз-Ўзбек Халқлари Университетига қараб йўлга тушишади. Милиция ва махсус кучлар икки гуруҳ орасидаги йирик тўқнашувнинг олдини олишга муваффақ бўлишади. Бироқ қирғизлар университетга ҳужум қилишади. Университетнинг ўзи, яқин-атрофдаги ўзбекларнинг ҳовли-жойларини талашади ва уларга ўт қўйишади. Ўзбеклар божхона, милиция идораси ва қирғизларга қарашли айрим қаҳвахоналарни ёқиб юборишади.

13 июн: Жалол-Обод

183. Эрта тонгда ҳам ўзбеклар ва қирғизлар қуролланиш ҳамда бир-бирларига қарши ҳужумларини давом этдиришади. Чотқолда бир неча юз қирғиз туман милиция идорасидан қурол-яроғ ва ўқ-дориларни қўлга киритади. Бироз кейин қирғизлар ва ўзбеклар орасида отишма юз беради. Инсоний талофатлар ҳам кузатилади. Ўзбекларнинг уй-жойлари вайрон этилади. Бундан аввал шундай йўл тутган айрим масъулларга ўхшаб, муаммони ўзларидан йироқлаштириш учун туман раҳбарлари қирғизларга транспорт воситаси етказиб беришади. Санпадаги чорраҳада бир гуруҳ ўзбеклар назорат нуқтаси ташкил этиб олиб, машиналарга ўт қўйишади ва қирғизларни отишади. Достўк қишлоғида икки миллат вакиллари орасида келиб чиққан тўқнашувлар ҳам кишиларнинг тан жароҳати олишлари ва ҳаётдан кўз юмишлари билан якунланади.

184. Қубатбек Байбулов 12 июн куни Жалол-Обод коменданти этиб тайинланади ва 130 нафар аскар билан вилоятга етиб келади. Вилоят милиция идораси биносида махсус штаб ташкил этилади.

185. Эрталабки соат 8 ларда Бозор Қўрғонда 500 тача ўзбек Ўш-Бишкек йўлини тўсиб қўяди. Йўлни очишга уринган милиция ходимлари калтакланишади. Орадан қисқа вақт ўтмай, Бозор Қўрғон милиция идорасидан ўточар қуролларни қўлга киритган қирғизлар Жалол-Ободга қараб ҳаракатланишади. Яна ўзбекларнинг ҳовлилари таланади ва ёқиб юборилади.

186. Соат эрталабки 11 лар атрофида қирғизлар Жалол-Обод шаҳридаги икки нуқтада тўпланишади. Ипподромда бир неча мингта қирғиз йиғилган бўлса, шаҳар марказидагиларининг сони бир неча юзтага етади. Қирғизлардан айримлари Жалол-Ободдаги ҳарбий базадан ўзларига қурол-яроғ берилишини талаб этишади. Командирлар уларга 19 AKM-74 русумидаги қурол ва ўқ-дори беришади. Халқаро ҳайъат бунинг сабабини суриштирганда, қирғизларнинг катта сондаги қурол-яроғларни қўлга киритишларининг олдини олиш учун қилинган иш сифатида изоҳ олган. Бироқ қирғизлар яна 7 та худди шундай русумдаги қуролга эга бўлишган. Кейин улар Қамбар Отадаги ҳарбий базадан ҳам қуролли бўлиб олишган.

187. Соат тушки 1:30 лар атрофида Ипподромда тўпланиб турган қирғизлар шаҳарга қараб йўлга тушишади. Орадан қисқа вақт ўтмай, Советская ва Горький кўчалари кесишган нуқтада кучли отишма садолари қулоққа чалинади. Ҳудудда келиб чиққан ёнғин Тож Маҳал қаҳвахонаси ва уй-жойларни ҳам қамраб олади. Тош Булоқ маҳалласи ҳам БТР ёрдамида ҳужумга тутилади. Тушдан кейин касалхона, Осиё Универсал Банки ва Б.Осмонов кўчасидаги ҳовлилар дохил яна кўплаб биноларга ўт қўйилади.

188. Аср пайти соат 4 ларга келиб, муваққат ҳукумат бутун Жалол-Обод вилоятида фавқулодда ҳолат эълон қилади. Соат кечки 6:00 дан эрталабки соат 6:00 гача комендантлик соати эълон қилинади. Комендантлик соати амалда эканига қарамай, кечки соат 6:00 дан кейин Тош-Булоқ қишлоғи ва Бозор Қўрғонда отишмалар давом этади. Соат 7 лар атрофида 1.500 га яқин қирғиз БТР билан бирга Жалол-Ободдаги Қизил Ўрда қаҳвахонасида тўпланишади. Оломон ўзбекларга тегишли уй-жойлар ва тижоратларни талайди, уларга ўт қўяди. Университет биноси яна ҳужумга тутилади. Университет орқасида жойлашган Сузоқ маҳалладаги ҳовлилар ҳам ёқиб юборилади.

13 июн: Ўш

189. Жалол-Ободда ҳужумлар ва зўравонликлар давом этаётган бир манзарада Ўшдаги вазият анча барқарорлашади. Қирғизлар тарқалиб, ўз қишлоқларига қайтишади. Мамлакат Ички ишлар вазирлиги осойишталикни қарор топтиришда кўмак беришларини сўраб, Шўролар даврида Афғонистонда хизмат қилган аскарларни ёрдамга чақиради. Улар назорат нуқталарини ташкил этиш ва комендантлик соатини жорий этишда кўмак беришади. Халқаро мустақил тергов ҳайъати, шунда ҳам, хизматга чақирилган ўзбек афғон фахрийларининг сони саноқли бўлгани, қирғиз хизматдошларидан фарқли тарзда, уларга қурол-яроғ берилмаганига эътибор қаратади.

190. Қирғиз ва ўзбек жамоасидан бўлган отахонлар ошкора бирдамликларини намойиш этишни бошлашади. Дейлик, Черёмушкида ҳар икки жамоанинг ҳурматига лойиқ кишилар кўчаларга чиқиб, биргаликда оломонни сулҳу мадорага чақиришади. Вертолётлардан шаҳар узра тинчлик ва баҳамжиҳатликка ундовчи варақалар ташланади. Низолардан жабр кўрган ҳудудларда яшовчи қирғизлар ва ўзбеклар ташқарига чиқиб, шаҳарни тарк эта бошлашади. Лекин айрим маҳаллаларда ҳужумлар яна давом этади. Эрталаб соат 7 лар атрофида Шайит Тепа маҳалласига қилинган ҳужум даф этилади. Фурқатдаги маҳаллий касалхона яқинида ва Ўнадирдаги маҳаллаларда отишмалар ва ўт қўйишлар давом этади.

191. Тушдан кейин соат 4 лар атрофида Қорасув тумани милиция бошқармаси бошлиғи ва маҳаллий маъмурияти раиси муовини Наримон қишлоғига боришади. Улар борган пайтда қишлоқда 150 нафарча ўзбек тўпланиб турган бўлишади.Оломоннинг орасидан ниқобда бўлган уч киши ажралиб чиқиб, милиция бошқармаси бошлиғи ва унинг ҳайдовчисини ўлдиришади. Юз берган ҳодиса жамоанинг руҳини кўтариб юборади. Жасадлар таҳқирланади ва ҳайдовчининг боши танасидан жудо этилади.

192. Навоий кўчаси ва Черёмушки дохил бошқа ҳудудларда ҳам талончиликлар ва ўт қўйишлар давом этади. Талончиликлар ортга қайтаётган қирғизларнинг иши бўлиб, уларнинг хатти-ҳаракатларида бундан аввалги кунлардагидек уюшқоқлик кузатилмайди. Навоий кўчасида "мерган"ларнинг ҳужумлари ҳам давом этади. Айниқса, Ўш туманида яна жинсий зўравонликлар кузатилади.

193. Давомий бошбошдоқликлар манзарасида гаровгирлик ҳоллари яққол кўзга ташланиб туради. Зўравонликларда иштирок этган айрим қирғизлар Café

Nostalgie қаҳвахонасидан ўзларининг штаблари сифатида фойдаланишади. Бу ерда ҳужумлар маҳали маҳаллалардан олиб келинган ўзбеклар тутқун сифатида ҳам ушлаб турилади. Айниқса, 13 июн куни гаровгирликлар авжига чиқади. Қаҳвахонадаги тутқунларга ниҳоятда ёмон муносабатда бўлинади. Уларнинг деярли барчаси калтакланади. Гаровдаги хотин-қизларнинг қарийб ҳаммаси жинсий зўрланади. Улардан айримларини гуруҳ бўлиб зўрлашади. Халқаро мустақил тергов ҳайъати қирғизлар ўзбекларни гаров сифатида сақлаб турган бошқа марказлар ҳақида ҳам тасдиқланмаган далилларга эга. Ҳайъат ўзбеклар томонидан қирғизларнинг тутқун қилинганликларига оид даъволар ҳам олади, аммо уларни тасдиқлай олмайди.

194. Тафсилотлари мавҳум қолаётган бўлса ҳам, гуруҳларнинг тутқунларни айирбошлашгани бор гап. Аммо уларнинг қандай қилиб алоқага чиққанликлари борасида маълумотлар ниҳоятда кам. Маълум бўлгани шуки, айрим маҳаллий мулозимлар гуруҳлар орасида востачилик қилишган. Афтидан, Café Nostalgie қаҳвахонасини инобатга олмаганда, бошқа гаровгирлик ва тутқунларни айирбошлаш ҳоллари шахсий даромад қилиш мақсадида амалга оширилган. Чунки гаровдагиларнинг аксарияти пул эвазига қўйиб юборилган. Дейлик, 13 июн куни айрим қирғизлар Черёмушкида ўзлари гаровга олган ўзбекларни пул эвазига тезгина қўйиб юборишган. Хавфсизлик кучлари аъзоларидан баъзи бирлари ҳам ушбу жараёнга аралашишган. Бу каби имкониятдан фойдаланиб қолиб, амалга оширилган гаровгирлик ҳоллари вазият тинчигандан кейин ҳам яна бир неча кун давом этган.

14 июн: Ўш ва Жалол-Ободга осойишталик қайтади

195. 14 июнда Ўшда яна икки халқни яраштириш ҳаракатлари кузатилади. Фурқатдаги Мирзаолим масжидида Ўш коменданти ҳар икки жамоа вакиллари билан учрашади. Ўша куни яна Россия ҳарбийлари келармиш, деган гап-сўзлар тарқалади. Чекка қишлоқлардан келган қирғизларнинг қолган-қутганлари ҳам шаҳарни тарк этишади.

196. Ҳудудда омонат осойишталик ҳукм суради. 12 июн кунги ҳужумни муваффақиятли қайтарган Шайит Тепа маҳалласи 17 июнгача баррикадаларни олиб ташламайди. Онда-сондалик зўравонликлар яна бир неча кун давом этади. Айниқса, талончилик, жинсий зўравонлик ва одамларни гаровга олиш ҳоллари кузатилади.

197. Жалол-Ободда вазиятнинг барқарорлашиши нисбатан узоққа чўзилади. Ипподромда яна бир неча мингта қирғиз тўпланади ва тўқнашувлар қарийб аср пайтигача давом этади. Жалол-Обод шаҳрида, айниқса, Қурмонбек ва Дўстук туманларида тун бўйи талончиликлар давом этади.

198. Кун давомида Текебаев, Ташиев ва Асановлар дохил ҳукуматнинг турли мулозимлари вилоятга келиб, ҳам бевосита оломонга ва ҳам ҳар икки жамоа лидерларига мурожаат этиб, уларни тинчишга ундашади. Кечки соат 5 лар атрофида қурол-яроғларни топширишга оид келишувга ҳам эришилади. Деярли худди шу пайтда вертолётлар орқали рус, ўзбек ва қирғиз тилларида бирдамликка ундовчи варақалар ҳам ташланади.

Июн охири: "Тозалаш амалиётлари"

199. Кейинги кунлар асосан тартиб-қоидани қарор топтириш билан кечади. Идоралараро жиноий тергов гуруҳлари ташкил этилади. Ҳарбийлар ҳам жалб этилишади. 21 ва 23 июн кунлари оралиғида ўтказилган "тозалаш амалиётлари" асосан ўзбекларга нисбатан зўравонликлар ва номақбул муносабатлар билан характерланади. Айниқса, Қорасув милиция бошқармаси бошлиғининг ўлдирилиши юзасидан жаноб Асанов бошчилигида Наримонда олиб борилган амалиётлар зўравонлиги билан ажралиб туради. Натижада 2 киши қурбон бўлади ва 45 га яқини яраланади. Бунга ўхшаш тозалаш амалиётлари яна Калинина кўчаси, Черёмушки ва Шайит Тепада ҳам олиб борилади.

200. "Тозалаш амалиётлари" чоғида ҳибсга олинганлар калтакланади, қотилликлар ва июн ойидаги зўравонликлар билан алоқадор бошқа жиноятларни бўйинларига олишга мажбур қилинишади. Бунинг ортидан ёпилган қарийб 90 фоиз жиноий иш асосан шу йўл билан олинган иқрорларга асосланади. Ҳибсга олинганларнинг мол-мулклари мусодара этилади. Жалол-Обод губернаторининг халқаро мустақил тергов ҳайъатига айтишича, ҳибсдаги ўзбекларга қилинаётган муносабатга норозилик билдирган. Аммо унга аралашмаслиги айтилган экан.

201. Кейинчалик кенг кўламли "тозалаш амалиётлари"нинг ўрнини тез-тез амалга оширилувчи кичикроқ хавфсизлик амалиётлари эгаллайди. Ўзларини таништирмаган хавфсизлик кучлари зобитлари ўзбошимча қидирув амалиётлари олиб боришади ва асосан ёш ўзбек йигитларини ҳибсга олишади. Уларнинг ҳибсга олинганликлари расман қайд этилмайди, аммо улардан пул ундириш йўлида ҳам фойдаланилмаган.